Książęta dynastii piastowskiej panujący w Kruszwicy

    Dokonany przez Bolesława Krzywoustego na krótko przed jego śmiercią ( w 52 roku życia) w 1138 r. podział Polski na dzielnice rozpoczynający nowy okres w dziejach Polski wczesnośredniowiecznej sprawił, że Kruszwica podlegała później władzy książąt pochodzących z różnych linii dynastii piastowskiej. W ordynacji Bolesława Krzywoustego część Kujaw wraz z Kruszwicą, podobnie jak wschodnia połać Wielkopolski z Gnieznem i Kaliszem, według wszelkiego prawdopodobieństwa należeć miały do dzielnicy senioralnej. Podkreślał niejako w ten sposób Krzywousty znaczenie Kruszwicy dla bytu monarchii piastowskiej. Wschodnia natomiast ich połać, z wyjątkiem Radziejowa stanowiącego uposażenie żony Krzywoustego Salomei, przydzielona została łącznie z Mazowszem Bolesławowi Kędzierzawemu, a pozostałą, z wyjątkiem wsi między Kruszwicą a Kwieciszewem, otrzymał Mieszko. Zgodnie z tym podziałem nad Kruszwicą sprawował zapewne władzę od 1139 r. do chwili wygnania w 1146 r. Władysław zw. Wygnańcem, ożeniony z Agnieszką, córką Leopolda III austriackiego, a siostrą przyrodnią cesarza Konrada III. Po jego upadku przejął zapewne panowanie nad miastem Bolesław IV Kędzierzawy (zm.1173) - żonaty z Wierzchosławą, córką Wsiewołoda, księcia nowogródzkiego- który na części Kujaw panował od 1139 r. W ten sposób większa część tych ziem weszła ponownie w bliższy związek z Mazowszem. Za jego rządów w styczniu 1148 r. w murach Kruszwicy odbył się uroczysty zjazd, na którym Otto I, syn Albrechta Niedźwiedzia, pojął za żonę Judytę, córkę Bolesława Krzywoustego, a siostrę książąt polskich. Zjazd ten sankcjonował wprawdzie pozycję juniorów w stosunku do wygnanego seniora Władysława, ale równocześnie strona polska godziła się na znaczne ustępstwa na Pomorzu oraz w odniesieniu do Słowiańszczyzny Połabskiej.
 :   Za senioratu Bolesława IV przypadł, jak wiadomo, inny przykry moment w naszych dziejach. Wojska cesarskie Fryderyka Barbarossy odniosły największy w historii Polski wczesnopiastowskiej triumf w 1157 r. przypieczętowany hołdem, złożonym przez Kędzierzawego w Krzyszkowie pod Poznaniem, uznaniem Polski za lenno cesarskie i obietnicę ogromnego okupu dla cesarza oraz jego otoczenia ( 3200 grzywien srebra oraz 20 grzywien złota). Nie poniosła natomiast Polska strat terytorialnych, co uznać należy za zręczność działania w trudnych chwilach księcia polskiego. Po śmierci Kędzierzawego w 1173 r. panował w kruszwickim grodzie syn jego, zmarły bezpotomnie (1186) Leszek, książę mazowiecki i kujawski. Po nim władztwo objął jego stryj Kazimierz Sprawiedliwy (zm. 1194). Przez krótki czas panował zapewne w Kruszwicy syn Mieszka III Starego- Bolesław (zm. 1195). Około 1200 r. znajdowała się Kruszwica w rękach Konrada Mazowieckiego (zm.1247), który jeszcze za swego życia osadził w niej Kazimierza urodzonego z małżeństwa z Agafią, córką Świętosława Andrzeja Igoriewicza. Kazimierz (zm.1267) rezydował przeważnie w Inowrocławiu.
 :   Wyliczeni władcy rzadko przebywali na terenie Kruszwicy i na ogół mało dbali, jak widzieliśmy poprzednio, o urządzenie obronne drugiego podgrodzia, co spowodowało, że w okresie rozdrobnienia dzielnicowego miasto nasze nie odgrywało już takiej roli w administracji kraju jak poprzednio. Była wprawdzie nadal Kruszwica siedzibą kasztelanii o bardzo starej metryce, ale w warunkach rozdrobnienia feudalnego kurczyły się jej granice. Szczególnie dotkliwy pod tym względem był dla kasztelanii kruszwickiej wiek XIII. Wtedy to odpadają od niej czoła opolne, m.in. Inowrocław (przed 1241 r.) i Radziejów (ok.1271), stając się stolicami odrębnych kasztelanii.

W.Hensel, A.Broniewska, Starodawna Kruszwica,Wrocław 1961,s.122-124.