Kruszwickie Kościoły

   Dawniej uznawano wywody Długosza o istnieniu w Kruszwicy dwóch kolegiat za niewiarygodne. Sytuowano też katedrę biskupią w dzisiejszym kościele kolegiackim Św. Piotra i Pawła. Dopiero badania archeologiczne R. Jakimowicza, a zwłaszcza znalezienie we wtórnym złożu różnych elementów architektonicznych, które łączyć można także z budowlą sakralną, ponownie skierowały uwagę badaczy na kwestię lokalizacji siedziby najdawniejszej katedry. Zgodzić się należy z R. Jakimowiczem i K. Górskim, że właśnie na podgrodziu, co odpowiadało zresztą zwyczajom wczesnośredniowiecznym, mieścił się kościół katedralny pod wezwaniem Św. Wita, który po przeniesieniu biskupstwa w XII w. do Włocławka przemieniono na kolegiatę. Natomiast obecny kościół kolegiacki był początkowo zapewne świątynią zakonną benedyktynów, która w XII w. po sekularyzacji przekształcona została w kościół kolegiacki.
   Wydobyte podczas wykopalisk zabytki, które według dużego prawdopodobieństwa można łączyć właśnie z naszą świątynią, wskazują, że katedra pod wezwaniem Św. Wita musiała być okazałą budowlą kamienną o pięknym wystroju wnętrza. Urok jej podnosiła niewątpliwie ozdobna posadzka wykonana z płytek glinianych polewanych, ułożonych najpewniej w różne wzory geometryczne. Sądzić tak można z kształtu znalezionych dotąd płytek ceramicznych. Prawdopodobnie świątynia wyposażona była w witraże. Ich resztki znaleźliśmy podczas wykopalisk. Ale witraże mógł mieć pałac książęcy, a także domostwa zamożniejszych kruszwiczan. Dach wreszcie kościoła wykonany był z płytek ołowianych. Świątynia kruszwicka zatem reprezentowała jeden z bogatszych kościołów tego czasu i jest dalszym dowodem zamożności i pozycji Kruszwicy w Polsce wczesnopiastowskiej.
   W toku naszych wywodów wspominaliśmy przy różnych okazjach o wczesnośredniowiecznych kościołach kruszwickich. Nie są to jednak wszystkie, jakie możemy lokalizować w granicach całego kompleksu osadniczego tego terenu. Niemal każda bowiem bardziej zwarta zabudowa w ciągu XII w. dysponowała własnym kościołem. Na wschodnim brzegu powstają więc dwa kościoły. Jeden z nich to romańskiej surowości i pięknu przywrócona dziś bryła monumentalnego kościoła Św. Piotra, wzniesionego na początku XII w., o skromnym, lecz dostojnym wystroju wnętrza. Z dawnego wystroju kościoła dochowały się ślady malowania łuków nawy głównej oraz skromne kolumienki portalowe. Z tego kościoła, lub może jego poprzednika z XI w., pochodzi zwietrzała obecnie rzeźba kapitelu wmurowana w wieżę kolegiaty. Z dawnego wyposażenia zachowała się piękna kamienna chrzcielnica z XII w.
   Drugim na tym terenie był kościół Św. Gotarda. Co najmniej dwa kościoły wznosiły się na zachodnim brzegu. Jeden z nich, pod wezwaniem NM Panny, może niedaleko ul.Piasta, a drugi Św.Klemensa, w pobliżu dzisiejszego kościółka Św. Teresy. Przez pewien więc czas funkcjonowało w Kruszwicy wczesnośredniowiecznej pięć kościołów. Mogło być ich też więcej, ale pamięć o pięciu w takiej czy innej formie przetrwała do naszych dni.
   Pomimo tak dużej ilości kościołów sam proces chrystianizacji nie był bynajmniej tak dalece zaawansowany. Wskazują na to wyraźnie rozmaite spostrzeżenia poczynione podczas wykopalisk. Zgodnie np. z dawnymi praktykami pogańskimi w dalszym ciągu noszono rozmaite amulety w postaci zębów zwierząt, m.in. niedźwiedzia i wilka, czy też kręgów rybich.

W.Hensel, A.Broniewska, Starodawna Kruszwica,Wrocław 1961,s.125-126.